سلام بر همه شما دوستان
...
بار هم اومدم یعنی وبلاگ آپ کردم. تو این مدت خیلی سرم شلوغ بود. باسه همین به روز کردن وبلاگ 1 ماه طول کشید
امروز براتون درباره علم طب مطلب گذاشتم:
علم طب و بیمارستانهاى اسلامى
وقتى طب از دستسریانىها به دست مسلمین افتاد تحقیق و مطالعه در آنجنبه جدىتر و دقیقتر گرفت.بجاى رسالههاى کوتاه علمى که معمولسریانیها بود،دائرة المعارفهاى جامع طبى بوسیله مسلمین تالیف شد.
تحقیقات تجربى و مطالعات بالینى هم البته از نظر دور نماند.مخصوصا دربیماریهاى منطقهیى و محلى تحقیقات مسلمین-و علماء قلمرو اسلاماهمیتیافت.در واقع،تحقیقات علماء یهود و نصارى و حتى صابئین همکه در دار الاسلام انجام مىیافتبه تشویق و هدایت مسلمین بود.
قدیمترین رسالهیى که در باب چشم پزشکى هم اکنون در دست استرسالهیى است از آن حنین بن اسحق.کثرت و شیوع انواع بیماریهاى چشمدر مناطق واقع در قلمرو اسلام البته سبب عمده بود در جلب توجه اطباءاسلام به چشم پزشکى و علوم وابسته بدان.در باب تاریخ چشم پزشکىمسلمین هیرشبرگ آلمانى (1) رساله جامعى دارد که حاکى است از اهمیتکارهاى مسلمین درین باب.یک چشم پزشک جراح در عهد ملکشاهسلجوقى شهرت یافتبه نام ابو روح محمد بن منصور که«زرین دست»خوانده مىشد و کتاب فارسى او نور العیون کتابى جامع و قابل توجه بود درین رشته از طب (2) . چشم پزشکان اسلام در جراحى چشمپیشرفتهایى قابل توجه پیدا کردند.در بین آنها کسانى بودند که آب آوردگىچشم مردى را هم که یک چشم بیشتر نداشتبا اطمینان تمام عملمىکردند.در سایر رشتههاى طب هم مسلمین کارهاى ابتکارى انجامدادهاند.قدیمترین ملاحظات بالینى براى تشخیص و بیان تفاوت بینآبله و سرخک( الجدرى و الحصبه) رسالهیى است که محمد بن زکریاىرازى درین باب نوشته است.پیش از وى هیچ طبیبى-یونانى یااسلامى-به این نکتهها Rhazes خوانده مىشود-طبیب و حکیم ایرانى است که در طب وکیمیا هر دو برنخورده بود.رازى-که نزد اروپائیها دست داشته است و اخبار و آثار او حاکى است از علاقه بهمعرفت تجربى.مىگویند وقتى خواست در بغداد بیمارستان بسازدقطعههاى گوشت در محلههاى مختلف شهر آویخت و جایى که کمتر درگوشت آثار عفونت پدید آمده بود آنجا بیمارستان ساخت. (3) کتاب حاوى اوبزرگترین و جامعترین کتابى است که در قدیم یک طبیب توانسته استبوجودبیاورد و در واقع یک دائرة المعارف بزرگ طبى استشامل اقوال وتحقیقات اطباء یونانى،سریانى،ایرانى،هندى و عرب،بعلاوه تجاربشخصى در باب بیماریهاى مختلف.ترجمه لاتین آن جزو کتب درسىطب بوده است و کثرت چاپهاى آن حاکى است از تداول و نفوذ کتاب.
بقیه در ادامه مطلب...
یک دائرة المعارف طبى دیگر که بوسیله مسلمین تالیف شد عبارت بود ازکامل الصناعه مجوسى-على بن عباس اهوازى-که طب ملکى همخوانده مىشود-به نام ملک دیلمى عضد الدوله.اثر مجوسى که درقرون وسطى وى را Haly Abbas مىخواندهاند در اروپا شهرتبسیار یافت و نزدیک پنج قرن مرجع مهم طب بود در مدارس اروپا.
تاثیر مجوسى در پیشرفت طب قابل ملاحظه بود و توضیحى که از سیستمعروق شعریه کرده بود از جهت تاریخ علم، اهمیتبسیار دارد.اما عظیمترین اثر علمى در طب اسلامى قانون ابن سینا بود که نیز دائرة المعارفطبى است و نویسنده در آن اقوال اطباء یونانى،هندى،و ایرانى را درانواع معالجات و در مسائل مربوط به تدبیر الماکول بیان مىداردچنانکه از تجارب شخصى هم مواد بسیار به آن مجموعه مىافزاید و بساکه اقوال یونانیها را نقد مىکند و مخصوصا از خود بعضى معالجاتخاص درباره امراض بیان مىکند که حتى امروز نیز جالب است (4) ترجمه لاتینى آن نیز در اروپا مکرر چاپ شده و آنجا در مدتى مدیدتر وطولانیتر از هر کتاب دیگر بمنزله انجیل مقدسى براى اطباء تلقى شد-چنانکه در قرن شانزدهم بیش از بیست چاپ از آن وجود داشت.
اطباى اسلامى اندلس هم در پیشرفت طب سهم بزرگى داشتهاند.
ابن رشد حکیم معروف بود که نشان داد یک تن دو بار آبله نمىگیرد.چنانکهابن الخطیب اندلسى(متوفى776)مشهور به لسان الدین که مخصوصانزد مسلمین به عنوان ادیب و شاعر و مورخ شهرت دارد و در تاریخغرناطه و احوال امراء و ادباء اندلس تالیفاتش مشهورست و در طبنیز تبحر داشت،در دوره طاعونى که اروپا و آسیا معروض این مرگسیاه ( BlackDeath) موحش شده بود در رساله طاعون خویش نشانداد (5) که این بیمارى واگیرست و در اثبات سرایت آن براى اقناعمخالفان نوشتسارى بودن این بیمارى ازینجا معلوم مىشود که هر کسدرین ماجرا با بیمار ارتباط مىیابد بدان دچار مىشود و هر کس با اوتماس ندارد مصون مىماند چنانکه نیز از راه لباس،ظرف،گوشواره همبیمارى از یکى به دیگرى منتقل مىشود.ابن النفیس دمشقى(متوفى687)که او را ابن ابى الحزم نیز مىخوانند حرکتخون را در ریه بیانکرد و بدینگونه قرنها قبل از سروتیوس اسپانیائى که او را کاشف واقعىدوران دم مىدانند وى به این نکته پى برد.در جراحى نیز کارهاىمسلمین جالب بود و تا حدى ابتکارى.ابو القاسم الزهراوى که در قرون وسطى نزد اروپائیها Albucacis خوانده مىشد چندین اسبابمهم در جراحى توصیف یا اختراع کرد که شرح آنها در کتاب التصریفوى آمده است.در قرن دوازدهم میلادى،طرز جراحى مسلمین بقدرىنسبتبشیوه کار رایج در نزد فرنگىها کامل بوده است که اطباء عربچنانکه اسامة بن منقذ یک جا از قول یک طبیب مسیحى عرب نقل مىکند (6) شیوه جراحى آنها را نوعى قصابى وحشیانه تلقى مىکردند.
مسلمین در بعضى رشتههاى طب تحقیقاتى کردند که بىسابقهبود چنانکه درباره جذام ظاهرا اولین تحقیقات بوسیله آنها شد،فرق بینآبله و سرخک را اول بار آنها ملتفتشدند،درباره مامائى و قابلگىخیلى بیش از یونانیها مطالعه کردند. همچنین در استعمال بعضى ادویه،و پارهیى وسائل معالجه سابقه آنها محقق است.پزشکان اسلامى در معالجهبسیارى بیماریها بر لزوم استفاده از طبیعت مریض،مخصوصا تاکیدمىکردند.در ترکیب ادویه،درست کردن شربتها،مرهمها، مشمعهاو معجونها مهارت کم نظیر نشان دادهاند.بعضى معالجات آنها درامراض جسمانى یا روحى ابتکارى بود.ابن سینا در معالجه یکبیمار که به نوعى شخصیت مضاعف مبتلا بود و خود را گاو مىپنداشتطریقهیى جالب بکار برد که در چهار مقاله آمده است.ابو البرکات بغدادىمالیخولیاى بیمارى را که تصور مىکرد خمرهیى بر روى سر دارد،با لطفو ظرافت طورى علاج نمود که بیمار یقین کرد خمرهیى را که روى سرداشت طبیب شکست.ابن زهر اندلسى یبوست مزاج را به وسیله انگورىمعالجه مىکرد که تاک آن را با آبى که داراى دواى مسهل بود آبیارىکرده بود.در باب خرد کردن سنگ مثانه ابو القاسم الزهراوى شیوهخاصى داشت.در جراحى نیز پزشکان اسلامى از اهمیت دواى بیحسىواقف بودند و در عملهاى دردناک اول بیمار را با بذر البنجبیحسمىنمودند و بعد از آن به عمل کردن وى مبادرت مىکردند.بسیارى از اطباء اسلامى به تجارب شخصى اهمیتبسیار مىدادند.علاقه رازى به ضبطمشاهدات بالینى حاجتبتذکار ندارد.وى به استناد همین تجارب شخصىمکرر با متقدمان به مخالفتبرخاسته است.تجارب شخصى ابن سینا همدر قانون مکرر ذکر شده است.یوحنا بن ماسویه و هبة الله بن سعید کهتربیتیافتگان طب اسلامى بودهاند بارها تاکید کردهاند کهآنچه با تجربه منطبق نباشد معقول نیست.طب اروپا،دین زیادىبه طب اسلامى دارد.حتى مدتها بعد از شروع رنساس هم اروپااز Frankfurt am Oder قانون ابن سینا و قسمتى از طب اسلامى استفاده مىکرد.در سال 1588 در شهر فرانکفورت کتاب المنصورى رازى جزوبرنامه رسمى مدارس طب بود.در قرن هفدهم در فرانسه و آلمان هنوزاطبائى بودند که کارشان بر اساس طب عربى بود-یعنى اسلامى.درچشم پزشکى ترجمه تذکرة الکحالین على بن عیسى بغدادى و بعضى دیگراز کحالان اسلامى هنوز تا اواسط قرن هجدهم در انگلستان مقبول بشمارمىآمد.بعضى انواع آب آوردگى چشم را در انگلستان تا 1780 و درآلمان حتى تا 1820 هنوز از روى شیوه جراحان اسلامى عمل مىکردند (7) شاید امروز بعضى چنان پندارند که نظریه«بهداشتبه وسیله ورزش»یکتئورى جدیدست در صورتیکه ابن سینا در کلیات قانون درین باب با دقتو تفصیل تمام سخن گفته است.به عقیده وى ورزش چنانچه مطابقدستور و در موقع خود انجام شود ممکن است جاى علاج را بگیرد.
ابن سینا انواع ورزشها را از شدید و خفیف شرح مىدهد و توصیه مىکندکه ورزش گونهگون باشد و در آن نباید دایم به یک نوع خاص اکتفاکرد.بعلاوه هر نوع مزاج و هر درجه از صحت نیز مقتضى ورزش خاصىاست که براى نوع و درجه دیگر مناسب نیست.
درست است که احترام شخص میت-در اسلام و همچنین در آئین مسیح-تشریح و قطع عضو وى را تجویز نمىکنند اما گهگاه بعضىامکانات اتفاقى و غیر مترقبه مطالعه در اندامها و استخوانها را براىآنها تسهیل مىکرده.فى المثل یک جا تودههاى کثیر استخوان که درمحلى در بیرون یک شهر پیدا مىشده استبراى یک طبیب فرصتىپیش مىآورده ستبراى بررسى در استخوان بندیها.بهمین سبب،باوجود موانع،آشنایى مسلمین با دقایق تشریح-در حدود امکاناتآنها-بهر حال از حدود معلومات جالینوس و یونانیان بالاتر بود و ازجمله آنچه در طب منصورى رازى،قانون ابن سینا،و کتاب الملکى على بنعباس آمده است داراى تفصیل و تحلیل قابل ملاحظهیى است.تشریحمسلمین،تا حدى مثل قدما،جنبه غائیت دارد.
با اینهمه،مشکلى را که منع تشریح انسانى براى پیشرفت طباسلامى پیش مىآورد مطالعات بالینى بیمارستانها تا حدى جبران مىکرد.
بیمارستان را مسلمین با حذف جزو اول نام فارسى آن به شکل مارستانظاهرا از ایران عهد ساسانى اخذ کردند-از بیمارستان جندیشاپور.
بیش از سى بیمارستان مشهور را در قلمرو اسلام ذکر کردهاند که درواقع مراکز علمى بودهاند و بهداشتى.اولین بیمارستانى هم که مسلمینتاسیس کردند ظاهرا در دوره هارون الرشید بود (8) و بسبک بیمارستانهاىایران.در طى یک قرن تعداد بیمارستانها به پنج رسید.حتى بعدهابیمارستان سیار هم تاسیس شد که شامل ادویه و اشربه جهتبیماراندور افتاده بود،و درین مورد نیز به غیر مسلمین هم مثل مسلمین توجهمىشد.مورخین اسلامى اطلاعات مفیدى درباره این بیمارستانها،تعداداعضاء،مستمریهاى اطباء و کارکنان،و بودجه آنها بدست مىدهند.
بیمارستان رى که رازى قبل از عزیمتببغداد متصدى آن بود از مدتىپیش وجود داشت و مؤسسه وسیعى بود.بیمارستان رازى ترتیبى داشتمبتنى بر سلسله مراتب اطباء،در مواردى که اطباء تازه کار مىتوانستند بیمار را علاج کنند به استاد رجوع نمىشد اما بهرحال ملاحظات بالینى رااستاد با نهایت دقت جمع مىکرد.بیمارستان عضدى در هنگام تاسیسبیست و چهار طبیب داشت و شامل کحالان،جراحان،و مجبران،(شکسته بندان)هم مىشد.درین بیمارستان دروس طب و اقراباذین(وصف ترکیب ادویه)القاء مىشد و اطباء کشیک شبانه هم داشتند.
حتى بموجب اطلاعات موجود،مقررى یک طبیب آنجا-نامشجبرئیل بن عبید الله-براى هفتهیى دو شبانه روز که کشیک داشتماهانه سیصد درهم بود.بیمارستانهاى اسلامى غالبا مبتنى بر اوقافاهل خیر بود و با این وجود چنانکه یک جا ابن ابى اصیبعه وصف مىکندگهگاه نیز در طرز خرج و مصرف،شکایتهایى وجود داشت.براى تیماردیوانگان هم دارالمجانین وجود داشت و ابو العباس مبرد یکتیمارستان را در دیر حزقل بین واسط و بغداد نقل مىکند که در عهدمتوکل دید.بعلاوه،در امر زندانها مراقبت مىشد و على بن عیسى وزیرمعروف در تفتیش و نظارت زندانیها بوسیله اطباء اصرار و تاکید مىکردحتى پرستاران زن هم در موقع لزوم مراقبت مىنمودند.در بیمارستانعضدى که هنگام مسافرت ابن جبیر هنوز مثل یک قصر سر برافراشته بودبه تمام بیماران دارو و غذاى رایگان مىدادند.نور الدین زنگى(69-541)از محل فدیه یک شاهزاده صلیبى بیمارستان مجهزى دردمشق بنا کرد.در مصر-که احمد بن طولون در قدیم بیمارستانمحدودى ساخته بود-صلاح الدین ایوبى بیمارستانى ساختبه نامناصرى.در بیمارستان منصورى که سلطان قلاوون احداث کرد غیر ازوسائل و اسبابى که براى تفریح یا استفاده بیماران مختلف در بخشهاىگونهگون حاضر بود به بیمارانى که مبتلا به بیخوابى بودند،هم موسیقىملایم عرضه مىشد هم قصههاى قصه گویان.بعلاوه،به بیماران بهبودیافته،در هنگام خروج مبلغى هم داده مىشد تا بیمار بعد از خروج بلافاصله بزحمت نیفتد.
حتى در باب اداره و ترتیب بیمارستانها و اوصاف و شروط آننیز مسلمین کتابهایى تالیف کردند.در واقع،ترتیب همین بیمارستانهابود که بوسیله اطباء و علماء فرانسه و ایتالیا تقلید شد و بیمارستانهاىامروزى اروپا از آن بیرون آمد. 11
پىنوشتها:
Hirschberg, Geschichte der Augenheilkunde bei den Arabern,
Hirschberg, op. cit./57 2.
3. این واقعه را درباره بناى بیمارستان عضدى نقل کردهاند اما آنبیمارستان مدتها بعد از وفات رازى درستشده است. ظاهرا بیمارستانمعتضدى که مربوط به عهد رازى استبسبب شباهت نام بعدها درینمورد با بیمارستان عضدى خلط شده است.
4. دکتر محمود نجم آبادى،«قانون»،مجله معارف اسلامى،1/4
Hitti, Ph. K., History of the Arabs, 7th ed.
Hitti, Ph. K., An Arab-Syrtan Gentleman, New York 1929/162 6.
Meierhof, M.,[Science and Medicine] in Legacy of Islam, 8th ed./353 7.
8. اقدامات ولید اموى در مورد جذامیها که به روایت طبرى آنها را ازگدائى و ولگردى در بین مردم بازداشت تا حدى نوعى احتیاطبهداشتى هم بود اما منتهى به تاسیس بیمارستان نشد.
کارنامه اسلام صفحه 52 دکتر زرین کوب